Kaygı Bozuklukları

Kaygı yalnızca zihinde olup biten bir şey değildir. Beden bir tehlike algıladığında, bunun gerçek bir tehdit mi yoksa zihnin ürettiği bir olasılık mı olduğunu ayırt etmeden aynı hazırlığa geçer: kalp daha hızlı atar, nefes sıklaşır, kaslar kasılır, sindirim yavaşlar. Bu "savaş ya da kaç" hazırlığı, kaçmanız gereken bir şey yokken devreye girdiğinde tuhaf ve ürkütücü hisler olarak yaşanır. Avuç içlerinin terlemesi, ellerde hafif titreme, boğazda bir yumru, sıcak basması ya da parmak uçlarında karıncalanma bunlardan bazılarıdır.

Hızlı ve yüzeysel nefes almak, sersemlik ve "her şey biraz uzaktaymış" gibi bir his yaratabilir. Bu hislerin kaygıyla ilişkili olabileceğini bilmek, onları daha az korkutucu kılar. Yine de bir ayrım önemli: bedensel belirtiler ilk kez ortaya çıktıysa, biçim değiştirdiyse ya da göğüs ağrısı, nefes darlığı, bayılma gibi yakınmalar varsa önce bir hekime görünmek gerekir. Tiroid sorunları gibi bazı tıbbi durumlar da kaygıya benzeyen belirtiler verebilir. Tıbbi değerlendirme yapıldıktan sonra kaygıyla çalışmak çok daha güvenli bir zemine oturur.

Sınavdan önce midenin kasılması, önemli bir görüşmenin gecesinde uykunun kaçması ya da sevdiğiniz biri telefonu açmadığında içinizin daralması, hepimizin tanıdığı kaygı biçimleridir. Bu tür kaygı belirli bir duruma bağlıdır, durum geçince söner ve çoğu zaman sizi hazırlanmaya iter. Biraz kaygı, bir işi ciddiye almanın yoludur; tamamen kaygısız bir hayat ne mümkündür ne de istenecek bir şeydir. Sorun kaygının kendisinden çok, ne kadar sık geldiği, ne kadar süre kaldığı ve hayatınızdan neleri alıp götürdüğüdür.

Kaygının bir bozukluk olarak değerlendirilip değerlendirilmeyeceğine ancak ayrıntılı bir görüşmeyle karar verilebilir; kendinize bir etiket koymanız gerekmez. Ama kendinize sorabileceğiniz birkaç soru var. Endişe aylardır neredeyse her gün mü sürüyor? Yoğunluğu, gerçekte olup bitenle orantılı mı? Kaygı yüzünden işe, okula, davetlere ya da sağlık kontrollerine gitmemeye mi başladınız? Bu sorulara "evet" demeniz bir tanı anlamına gelmez; ama yaşadıklarınızın bir uzmanla konuşulmaya değer olduğunu gösterebilir.

Kaygının tek bir nedeni yoktur; çoğu zaman birkaç etken üst üste biner. Bazı insanlar daha hassas bir mizaçla dünyaya gelir; yeni durumlara temkinle yaklaşır, belirsizliğe daha zor dayanır. Ailede kaygılı bireylerin olması hem yatkınlık hem de görerek öğrenilen örnekler açısından rol oynayabilir. Çocukluğunda "dikkat et, başına bir şey gelir" cümlesini sık duyan biri, dünyayı tehlikeli bir yer olarak okumayı farkında olmadan öğrenmiş olabilir. Bu öğrenmeler bir kusur değil, o dönemde anlamlı olan bir uyum biçimidir.

Kaygıyı sürdüren en güçlü etkenlerden biri ise kaçınmadır. Korktuğunuz durumdan uzak durduğunuzda o an rahatlarsınız; ama zihin bu rahatlamayı "iyi ki kaçtım, demek gerçekten tehlikeliydi" diye kaydeder. Böylece bir sonraki sefer kaygı daha erken ve daha güçlü gelir. Uzun süren stres, uykusuzluk, yoğun iş temposu, kayıplar ya da büyük hayat değişiklikleri de alarmın eşiğini düşürebilir. Kaygınızın nereden geldiğini anlamak, kendinizi suçlamak için değil, onunla nasıl çalışılacağını görmek için önemlidir.

Küçük adımlar, büyük kararlardan daha çok işe yarayabilir. Kaygının yükseldiğini fark ettiğinizde nefes verişinizi nefes alışınızdan biraz daha uzun tutmayı deneyebilirsiniz; örneğin dört sayarak alıp altı sayarak vermek, bedene "acil durum yok" mesajı göndermenin yollarından biridir. Gün içinde ne kadar kahve, çay ya da enerji içeceği tükettiğinize bakmak da faydalı olabilir; kafein bazı kişilerde çarpıntıyı ve huzursuzluğu belirginleştirir. Düzenli uyku saatleri ve kısa yürüyüşler de alarm sistemini yatıştırmaya yardımcı olabilir. Bunları birer kural gibi değil, kendinizi tanımak için denenecek küçük deneyler gibi düşünebilirsiniz.

Bir diğer adım, kaçınmalarınızı fark etmektir. Bu hafta kaygı yüzünden neyi ertelediniz, hangi yolu değiştirdiniz, kimi aramadınız? Bunları yargılamadan not etmek, kaygının hayatınızda ne kadar yer kapladığını görünür kılar. Endişeli düşünceleri kâğıda dökmek de zihnin aynı cümleyi döndürüp durmasını yavaşlatabilir. Bu öneriler terapinin yerini tutmaz; ama iyi bir başlangıç olabilir. Denediğiniz hâlde kaygı gündelik hayatınızı daraltmaya devam ediyorsa, bunu tek başınıza taşımak zorunda değilsiniz.